Voorlichting: theorie

Inleiding

Voorlichting is ‘bewuste en doelgerichte communicatie’, teneinde de patiënt en diens directe omgeving van informatie te voorzien, die zij ook kunnen verwerken en toepassen.

Het is niet voldoende een bepaalde hoeveelheid informatie, in welke vorm dan ook, bij de patiënt te droppen, er moet sprake zijn van tweerichtingsverkeer. De voorlichter moet openstaan voor wat er in de patiënt leeft, zodat deze kan openstaan voor wat de voorlichter te bieden heeft. Goede voorlichting maakt de patiënt tot compagnon in de behandeling van zijn chronische aandoening.

Een andere vorm van voorlichting bij astma/COPD betreft ‘instructie’, bijvoorbeeld over inhalatietechnieken.

Voorlichting, in welke vorm dan ook, maakt een essentieel onderdeel uit van de begeleiding van patiënten met astma of COPD. Een ieder die bij de begeleiding betrokken is zal dus met voorlichtingsaspecten te maken krijgen. Als de voorlichting over diverse functionarissen wordt verdeeld, is het goed dat die van elkaar weten wie voor welk deel verantwoordelijk is en op welke bronnen ieder zich beroept. Dat voorkomt dubbel werk en bevordert de consistentie in de voorlichting, hetgeen vertrouwen zal wekken bij de patiënt.

In dit deel staat de theorie van voorlichting centraal. Degenen die zich daadwerkelijk met voorlichting gaan bezig houden wordt geadviseerd zich verder in het onderwerp te verdiepen door gebruik te maken van de publicaties die verderop worden genoemd en om zich, zo mogelijk in de praktijk te laten trainen.

In Voorlichting: Praktijk wordt aan de voorlichting aan astma/COPD-patiënten concreet inhoud gegeven.

Voorwaarden

Het welslagen van voorlichting is van een aantal zaken afhankelijk:

1. Degene die voorlichting geeft, moet zich daarin hebben bekwaamd; theoretisch, maar het liefst ook in de praktijk.

2. De voorlichting dient planmatig (protocollair) en systematisch te worden uitgevoerd. Er moeten afspraken worden gemaakt wie welk onderdeel van de voorlichting verzorgt en wanneer dat gebeurt.

3. De aard van de relatie die de patiënt opbouwt met degene die hem begeleidt is van belang voor het opnemen van informatie en het aanleren van ander gedrag. Patiënten zijn gebaat bij een motivatiebron, bij emotionele en sociale steun, waardoor zij hun veranderde gedrag ook op lange termijn kunnen volhouden. Dit pleit ervoor dat de voorlichting wordt gegeven door iemand die bij de totale zorg aan astma en COPD-patiënten is betrokken en bijvoorbeeld ook bij de controles een rol speelt.

4. Voorlichting dient afgestemd te zijn op de patiënt, waarbij rekening wordt gehouden met diens individuele mogelijkheden en beperkingen.

5. De onderwerpen waarover voorlichting gegeven wordt mogen niet eenmalig aan de orde komen. Belangrijk is dat wat eerder aan de orde is geweest in latere sessies terugkomt. Herhaling is een zeer wezenlijk onderdeel van goede voorlichting.

6. Mondelinge voorlichting dient te worden ondersteund met schriftelijk voorlichtingsmateriaal waarin de patiënt nog eens kan nalezen wat hem is verteld.

Fasen

Bij de ontvanger van voorlichting zijn een zestal fasen te onderscheiden. Wanneer degene die voorlichting geeft kan onderscheiden in welke fase de patiënt zich op dat moment bevindt, kan (en moet) hij bij het geven van voorlichting daarmee rekening houden.

Alle fasen moeten in de aangegeven volgorde zijn doorlopen voordat een stabiel ander gedragspatroon kan ontstaan. Ten aanzien van de verschillende voorlichtingsonderdelen kan de patiënt, ook tijdens één sessie, uiteraard in verschillende fasen verkeren.

• 1 - Openstaan
  Openstaan speelt bij elk contact een rol, op elk willekeurig moment. Als de patiënt niet openstaat voor de informatie, beklijft er weinig tot niets. Soms hebben mensen specifieke verwachtingen en kan voorlichting alleen effectief zijn als daarop wordt ingespeeld. Informatie moet ook aansluiten bij de behoefte van de patiënt. De ene patiënt weet bijvoorbeeld meer van zijn ziekte dan de andere, omdat hij of zij zelf al op zoek is gegaan naar informatie. Het weglaten van overbodige informatie kan veel tijd besparen.
  Patiënten met astma zijn misschien langere tijd klachtenvrij en staan daarom vaak niet open voor informatie over het belang van therapietrouw. Voor de patiënt kunnen de nadelen op korte termijn (bijvoorbeeld stoppen met roken, saneren) zwaarder wegen dan de voordelen op lange termijn. Aan de andere kant kan angst voor complicaties de aandacht voor informatie in de weg staan. Ook kunnen adviezen (bijvoorbeeld over sanering) voor de  patiënt niet haalbaar zijn.

• 2 - Begrijpen
  Gemiddeld genomen onthouden mensen:

  • 10 % van wat ze lezen

  • 30 % van wat ze zien

  • 50 % van wat horen en zien

  • 80 % van wat ze zelf zeggen

  • 90 % van wat ze zelf zeggen terwijl ze hun woorden ondersteunen met handelingen.

   

  Vermijd medisch of moeilijk taalgebruik.

  Presenteer informatie gestructureerd. Benoem daarbij hoofdzaken als eerste.

  Veel informatie tijdens één consult kan averechts werken.

  Gebruik illustratiemateriaal, bijvoorbeeld een plaatje van de longen, schematische tekening van wat er gebeurt tijdens een astma-aanval, etc.

  Ga na of de patiënt de informatie heeft begrepen door het hem in eigen woorden te laten samenvatten.

  Gebruik instructiemateriaal (inhalator, voorzetkamer), laat de patiënt er zelf mee werken én laat hem benoemen wat hij doet.

   

  Maak gebruik van op de betreffende voorlichtingssessie afgestemd schriftelijk voorlichtingsmateriaal (zoals de NHG-Patiëntenbrieven) waardoor de gegeven informatie op een ander, rustig moment nog eens kan worden nagelezen.

  Vat aan het eind samen.    

• 3 - Willen
  In de zorg rond astma en COPD is demotivatie van de patiënt om zijnleefstijl te veranderen van groot belang. Motivatie van de patiënt is afhankelijk van wat mogelijk is en van de mening van de mensen in zijn omgeving. Belangrijk is wat de patiënt van de informatie vindt en of de patiënt problemen verwacht bij het veranderde handelen.

  In deze fase peilt de hulpverlener die motivatie en voert zo nodig argumenten aan die de voordelen van de verandering benadrukken. (Meestal heeft het benadrukken van de voordelen van een verandering meer effect dan het benoemen van de gevolgen van bestaand gedrag.)

  Soms kost het tijd voordat de patiënt gemotiveerd is, zodat deze fase zich mogelijk over meer consulten kan uitspreiden.

• 4 - Kunnen
  Ook als de patiënt goed gemotiveerd is, kunnen er belemmeringen zijn die veranderingen in de weg staan. Zo kan het streven naar een rookvrije omgeving worden bemoeilijkt wanneer gezinsleden en collega’s blijven roken, kunnen de kosten van sanering te hoog zijn of wil de patiënt de medicatie wel in de voorgeschreven dosering gebruiken, maar kan hij de noodzakelijke flow niet genereren.

• 5 - Doen
  In deze fase gaat het om het toepassen en uitvoeren van de zaken die bij de voorlichting aan de orde zijn geweest. De kans van slagen wordt bepaald door de uitkomst van de vorige stappen, door de complexiteit van de veranderingen en de vaardigheid van de patiënt om veranderingen tot stand te brengen.
  Huisarts en patiënt formuleren samen haalbare en concrete doelen en spreken kleine stapjes af waarmee de patiënt de adviezen of instructies daadwerkelijk kan opvolgen.

  De kans bestaat dat, nu de maatregelen werkelijk moeten worden doorgevoerd, de patiënt tegen problemen aanloopt die hij niet had voorzien. Er moet ruimte zijn om dat te bespreken.

  De hulpverlener kan de patiënt met astma of COPD nuttige tips geven. Een voorbeeld daarvan is het advies om eens met de bedrijfsarts te gaan praten over een rookvrije kamer op het werk.

• 6 - Blijven doen

  Het is moeilijk om nieuw gedrag vol te houden. Men vervalt gemakkelijk weer in oude patronen. Het is van belang de patiënt regelmatig te vragen hoe het gaat met het opvolgen van de adviezen en daarbij te letten op veranderde meningen en veranderd gedrag. In het kader daarvan is het maken van vervolgafspraken van belang. Bij een eventuele terugval worden de oorzaken daarvan nagegaan.

  Probeer te vermijden dat de patiënt het gevoel krijgt gefaald te hebben; zeg bijvoorbeeld: ‘Voor de meeste mensen is het moeilijk om het zo te doen, welke problemen hebt u daarmee?’

Veel disciplines werken samen in de zorg voor patiënten met astma/COPD. Het is verwarrend voor de patiënt wanneer verschillende hulpverleners andere informatie geven over hetzelfde onderwerp. Bij de afstemming van voorlichting is het gebruik van gemeenschappelijke bronnen en het documenteren van wat aan de orde is geweest een voorwaarde. In Voorlichting: Praktijk krijgt u de instrumenten daarvoor aangereikt.